Feza Gürsey

Ünlü Türk teorik fizikçi. Fizik alanında tartışılmaz bir otorite.

Feza Gürsey, 7-nisan 1921'de askeri doktor Ahmet Reşit Gürsey ile Türkiye Cumhuriyeti'nin öncü bilim kadınlarından kimyager Remziye Hisar'ın çocukları olarak İstanbul'da doğdu.

Anne - babasının çocuklarının eğitimi üzerine titizlikle eğilmesi ve küçük yaşta İstanbul aydın çevresinin içinde yer alma şansı bulmuş olması, Gürsey'in genç yaşlardan başlayarak çok yönlü ve sanata düşkün kişiliğininin oluşmasını sağladı.

galatasaray-lisesi'ndeki eğitimini 1940 yılında tamamladı. 1944 yılında da istanbul-universitesi Fen Fakültesi Matematik – Fizik Dalı'ndan mezun oldu. İstanbul Üniversitesi'ndeki fizik asistanlığı sırasında M.E.B. tarafından yapılan sınavı kazanarak ingiltere'de Imperial College'da doktora yapma imkanını elde etti.

1950'de Kuaterniyonların alan teorisine uygulanmaları konusunda yaptığı çalışması, onun için de yaşam boyu sürecek bir araştırma ilgisinin odak noktası oldu.

Feza Gürsey, 1950 - 1951 yılları arasında Cambridge Üniversitesi'nde doktora sonrası çalışmalar yaptıktan sonra 1951'de İstanbul Üniversitesi'ne fizik asistanı olarak tayin edildi. 1952'de kendisiyle birlikte fizik asistanlığı yapmakta olan Suha Pamir ile evlendi.

1953'de İstanbul Üniversitesi'nden doçent ünvanını aldı. 1954 - 1961 yılları arasında öğretim üyeliği boyunca Türk bilim tarihinin ilk ve son Teorik Fizik Kürsüsü'nün temelini oluşturan iki öğretim üyesinden biri olarak kürsünün geleceğini hazırladı.

Aynı zamanda 1957 - 1961 yılları arasında Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'nda, Princeton Üniversitesi'nde İleri Araştırma Enstitüsü'nde ve Columbia Üniversitesi'nde araştırmalar yaptı. Feza Gürsey'in bu dönemi onun bilimsel açıdan en verimli dönemlerinden biri olmuş, bu sırada ona hayatının sonuna kadar hayranlık duyan ve onu destekleyen Nobel Fizik Ödülü sahibi Wolfgang Pauli , atom bombasının babası olarak bilinen J.R. Oppenheimer, nobel-odulu sahibi fizikçiler olan E. Wigner, T.D. Lee ve C.N. Yang ile tanışmış, onlarla dostluklar kurmuştu.

1961'de sağladığı uluslararası üne ve önünde açılan yurtdışı prestijli iş olanaklarına rağmen Türkiye'ye döndü ve odtu'nün sunduğu profesörlük ünvanını kabul ederek "Odtü Teorik Fizik Bölümü'nün kurulmasında önemli bir rol üstlendi.

1960'lı yıllarda "Kiral Bakışım Kuralı"nı ortaya koyarak uzay - zaman bakışımı çalışmalarının genişletilmesine ön ayak olan Gürsey, "Kuantum renk dinamiği kuramı" çevçevesinde çalışmalara imza attı.

1974 yılına kadar ODTÜ'de öğretim üyeliği görevine devam eden Feza Gürsey, sayısız öğrenci yetiştirdi ve etkin bir araştırma grubu kurdu. 1974'de Yale Üniversitesi'nde kürsü başkanlığına getirildi. Feza Gürsey, 1992 yılında abd'nin New Haven kentinde dünyaya gözlerini yumdu.

Fiziğe katkıları

• Amerikan Fizik Derneği''nin çıkardığı ''Physics Today'' dergisinin Mart 1993 sayısında, Yale Üniversitesi Fizik Bölümü''nden çalışma arkadaşları Prof. S.W. MacDowell ve Prof. C.M. Sommerfield''in yazdıkları anma yazısından kısaltılan aşağıdaki bölüm, Feza Gürsey''in fiziğe olan katkılarını ve yurt dışında gördüğü saygınlığı çok iyi anlatır:
• "Yale Üniversitesi''nde J. Willard Gibbs Emeritus Profesörü Feza Gürsey 13 Nisan 1992''de 71 yaşında hayata veda etti. Kendisi fiziksel problemlerde kullandığı matematiksel yöntemlerin (özellikle grup teorisi) özgünlüğü, zerafeti ve etkililiği ile hem de çok sayıdaki öğrencisi ile gayet yakından ilgilenen olağanüstü bir hoca olarak hatırlanacak...
• "Feza''nın temel parçacıkların grup teoretik özellikleri ve kuvvetli ve zayıf etkileşmelerin simetrileri hakkındaki ilk çalışmaları hemen ilgi çekti. Bunlarda kuvvetli etkileşmelerin ''kiral'' adı verilen yeni bir simetrisi bulunduğu ilk defa öneriliyordu: Bu simetri son ve tam şeklini daha sonra meşhur lineer olmayan sigma modeli çerçevesinde buldu...
• "1962 yazında Brookhaven Ulusal Laboratuvarı''nda Luigi Radicati ile beraber kuvvetli etkileşmelerin spin ve üniter spinden bağımsızlıkları hakkında bir makale yazdı. Bunda SU(6) grubunun kuarklar için alçak enerjilerde geçerli bir yaklaşık simetri grubu olduğu ortaya konuyordu. Bu makalenin temel parçacıklar fiziğinde çok büyük ve kalıcı bir etkisi oldu...
• "Feza, bütün temel parçacık etkileşmelerini birleştirmeye aday teorilerin kurulmasına, E(6) ve E(7) gruplarına dayanan simetrileri önererek çok önemli bir katkı yaptı. Bu, istisnai Lie gruplarının fizikte ilk kullanılışları oluyordu. Feza''nın matematiksel fiziğe katkıları derin ve yenilik getirici cinstendi...
• "Mesela savunduğu kuaterniyonlara dayalı analitik fonksiyonların ayar teorilerinde kullanılması fikri, multi-instanton probleminin çözümünde daha sonra uygulandı. Derin ve geniş matematik bilgisini, fizikçiler ve matematikçilerin arasındaki iletişim kopukluğunu gidermek için kullandı. Özellikle Yale''de fizik ve matematik bölümleri arasında canlı bir alışveriş kurulmasında kuvvetli etkisi oldu...
• "Fizik ve matematik Feza''nın ilk aşklarıydı.Fakat o aslında çok daha geniş ilgileri olan bir insandı. Engin tarih bilgisi hem fizik ve matematiğin tarihini, hem de Ortadoğu''nun geçmişini ve geleneklerini kapsıyordu. Merakları edebiyat ve sanat dallarına, dünya olaylarına ve üçüncü dünya ülkelerinin adalet ve kalkınma arayışlarında çektikleri zorluklara kadar uzanıyordu...
• "Ölümü bütün fizik camiası için çok büyük bir kayıp oldu; fakat Feza''nın bıraktığı miras dostları ve gelecek fizikçi nesilleri arasında yaşamaya devam edecek."
   

Aldığı Ödüller

• 1969 Tübitak Bilim Ödülü
  
• 1977 S. Glashow ile birlikte J.R. Oppenheimer Ödülü ; R. Griffiths ile Doğa Bilimlerinde A. Cressey Morrison Ödülü
  
• 1979 Einstein Madalyası
  
• 1981 College de France'da konuk profesör ve College de France Madalyası
  
• 1984 İtalya Cumhuriyeti'nce verilen Commendatore unvanı
  
• 1986 Roma'da Konuk Profesörlük ödülü
  
• 1989 Türk Amerikan Bilimcileri ve Mühendisleri Derneğinin Seçkin Bilimci Ödülü
  
• 1990 Galatasaray Vakfı Madalyası