Mevlana'nın Felsefesi

Dünya malına ilgisizliği ve spirütüel gelişimine büyük önem veren yapısıyla Mevlana, cömertliğiyle dikkat çekmekteydi. Eli açıklığının ulaştığı nokta, dilenen birini gördüğünde verecek hiçbir şeyi yoksa bile elbisesini çıkartıp vermesiyle hafızalara kazanmıştı. Mevlana, insanlara günahkar da olsa, kafir de olsa, engin bir görüşle; rahmet ve şefkat dolu bir şekilde yaklaştı. Çünkü ona göre kim nasıl olursa olsun, her şeyden önce 'insan'dır. Türk tasavvuf kültürünün en önemli kişiliklerinden biri olan Mevlana yalnızca ruhani bir lider değil, aynı zamanda insanoğlunun yüzyıllardır üzerinde tartıştığı konulara çözümler sunan bir filozoftu. Odak noktası tamamıyla insandı.

Yaşadığı dönemin İslam dünyasında, rasyonalizm ve rasyonel ilimler odaklı bir düşünce anlayışı egemen olan Mevlana, kendi dönemine aşk ve muhabbet getirdi. “Aşktan hapishane gülistan olur, aşksız olursa bahçe küllük olur.” diyerek aşkı yüceltti ve tüm insanlığı aşka çağırdı. Ona göre aşk, insanların hırs, kibir, kıskançlık ve kin gibi olumsuz huylarının tek çözümüydü ve toplumda ilahî sevgi ile gönüllerini arındıran insanlar çoğunlukta olduğu zaman, aksaklıklar düzelmekte, kötülükler sona ermekte ve huzur hakim olmaktaydı. Mevlana; aşkı dinin özü olarak tanımlamakta,

Aşktan nasibi olmayanlar imanın tadına ulaşamayan, yaratılışın sırrını idrak edemeyen, fani benliğini ebediyete yükseltemeyen zavallılardır" ve "Her kim aşk ile yanıp tutuşmamışsa; o, uçmayan, kanatsız bir kuş gibidir. Mademki aşık olmuyorsun, git yün ör, iplik eğir. Yüz işin var, yüz renge boyanmışsın, yüz rengin var, yüz alacan. Mademki kafatasında aşk şarabı yok; var, geliri bol kişilerin mutfağında kase yala. demekteydi.

Oldukça dindar olan Mevlana, tasavvufa ve düşünceye verdiği önem kadar, ibadete de önem vermekteydi. Yardımcılarının kaynaklarda anlattıklarına göre, namaz kılarken çok ağlıyordu ve yüzü, sakalı, gözyaşlarıyla ıslanıyordu. Soğuğun şiddetinden sakalında buz taneleri oluşuyor, ancak o namazını terk etmiyordu.

Mevlana, güzel ahlak sahibi ve örnek insan olmanın tarifini verip, gönülleri eğitirken ahlak ve ahlakî değerlere özellikle dikkat çekiyordu. Zira Mevlana; toplumun huzur ve barışı için öncelikle her bireyin kendi iç dünyasında huzur bulmasına, bunun da sevgiye ve güzel ahlaka sahip olmakla gerçekleşeceğine inanmaktaydı. İdeal insan modelini betimlerken, yalnızca güzel ahlakın erdemlerini anlatmamış, aynı zamanda kötü ahlakın olumsuzluklarını da dile getirerek, kıyaslamalar yoluyla bilgi vermişti.

Mevlana'da tasavvuf anlayışı ve onun insanlara sunduğu mesaj; tembellik, işsizlik ve ruhbanlık değil, aksiyon, gayret, kazanma, çalışma ve sosyal hayatta aktif rol almaktı. Ruhbanlığı ve dünya işlerini terk etmeyi İslam'ın ruhuna aykırı buluyordu.

Mevlana'ya göre, dünya her nefeste yeniden yaratılıp durmaktaydı ve insanların pek çoğu mahkûmdu. Bedenleri zindanda olup ruhları yedinci kat gökte olan kişiler çok azdı. Bu dünya zıtlıklar üzerine kuruluydu, her şey zıttıyla vardı ve göreceliydi. Ona göre insanlar Allah'a kul olmadıkları zaman altın ve gümüşün tutsağı oluyorlardı. Mevlana, hırstan kurtulmanın tek yolunun aşk olduğunu söylüyordu ve ona göre dünya malı insana hırs veriyordu.